Rất nhiều người Việt từng học tiếng Đức tới A2 hay B1 rồi dừng: kế hoạch du học nghề bị hoãn, đổi việc, sinh con. Vài năm sau họ muốn học lại, và phần lớn làm một trong hai việc: mở lại sách A1 từ bài một, hoặc nhảy thẳng vào luyện đề B1 như chưa từng dừng. Cách thứ nhất phí thời gian và làm nản vì quá dễ ở chỗ này, quá khó ở chỗ khác. Cách thứ hai làm vỡ tự tin ngay tuần đầu. Có một đường ở giữa: kiểm tra chính xác cái gì còn, cái gì đã rơi, rồi đánh thức vốn cũ trước khi xây thêm.
Cái gì còn, cái gì rơi: quy luật chung
Người dạy lâu năm thấy một khuôn mẫu khá đều ở học viên quay lại:
- Còn khá nhiều: khả năng đọc hiểu, nhận ra cấu trúc ngữ pháp khi nhìn thấy, cách đọc chữ. Bạn mở một đoạn văn cũ và vẫn hiểu phần lớn.
- Rơi nhiều: từ vựng chủ động (biết khi gặp, nhưng không tự nói ra được), giống của danh từ, dạng số nhiều, đuôi tính từ, và độ trôi khi nói.
- Rơi kiểu đặc trưng tiếng Đức: động từ cuối câu trong mệnh đề phụ, phần tách rời của động từ (Ich rufe dich morgen an thành Ich anrufe dich), cách 3 sau mit, bei, seit, và việc chọn haben hay sein ở Perfekt.
Tin tốt: tâm lý học về trí nhớ đã ghi nhận từ lâu hiện tượng "tiết kiệm khi học lại". Thứ đã từng học, dù tưởng đã quên, học lại nhanh hơn nhiều so với lần đầu. Bạn không bắt đầu từ số không, bạn bắt đầu từ một kho đang khoá.
Chẩn đoán trong một buổi tối
Dành khoảng một tiếng rưỡi, làm bốn bài kiểm tra nhỏ. Đừng tra từ điển, đừng nhờ ai. Mục tiêu là nhìn thấy hiện trạng thật.
1. Đọc (20 phút)
Chọn một bài đọc ở đúng trình độ bạn đã dừng, lấy từ sách cũ hoặc đề mẫu. Đọc và tự đánh giá: hiểu ý chính không, hiểu chi tiết được bao nhiêu phần. Đây thường là phần cho kết quả tốt nhất, đừng để nó đánh lừa bạn về các kỹ năng khác.
2. Viết (20 phút)
Viết mười câu về tuần vừa rồi của bạn, trong đó cố có ít nhất ba câu với weil hoặc dass, ba câu ở Perfekt. Sau đó tự soát ba thứ: động từ đã về cuối câu sau weil, dass chưa; Perfekt dùng đúng haben/sein chưa; danh từ sau mit có ở cách 3 không.
3. Nói (10 phút)
Ghi âm hai phút tự giới thiệu và kể về công việc. Nghe lại, đếm số lần dừng quá ba giây để tìm từ. Ghi lại những từ bạn biết bằng tiếng Việt nhưng không bật ra được bằng tiếng Đức.
4. Giống danh từ (10 phút)
Viết der, die hay das trước hai mươi danh từ cơ bản: Tisch, Lampe, Fenster, Wohnung, Auto, Zeitung, Löffel, Gabel, Messer, Stuhl, Tür, Bett, Kühlschrank, Uhr, Handy, Tasche, Schlüssel, Buch, Brille, Kind. Đối chiếu từ điển. Đúng dưới mười lăm là dấu hiệu phần giống đã rơi nhiều, và nó sẽ kéo theo lỗi đuôi tính từ, lỗi cách.
Đọc kết quả
| Kết quả | Nghĩa là | Bắt đầu từ |
|---|---|---|
| Đọc tốt, viết sai trật tự từ nhiều | Ngữ pháp còn ở dạng nhận biết, chưa thành phản xạ | Viết câu ngắn mỗi ngày |
| Đọc tốt, nói ngắt quãng | Từ vựng chủ động rơi | Nhại theo, nói lại nội dung đã đọc |
| Giống danh từ dưới 15/20 | Nền danh từ hổng | Ôn danh từ theo cụm có mạo từ |
| Đọc cũng chật vật | Thực sự đã lùi một bậc | Lùi một trình độ, nhưng học nhanh |
Kế hoạch sáu tuần
Giả định bạn có 30 đến 45 phút mỗi ngày, năm ngày một tuần. Ít hơn thì kéo dài kế hoạch, đừng nhồi.
Tuần 1–2: đánh thức bằng chất liệu quen
Nếu còn giữ sách và vở cũ, đây là tài sản quý nhất. Đọc lại các bài khoá đã học, nghe lại file âm thanh của giáo trình cũ. Chất liệu quen sẽ mở khoá nhanh hơn chất liệu mới, đúng hiện tượng tiết kiệm nói ở trên. Mỗi ngày:
- 15 phút nghe lại một bài khoá cũ, rồi đọc to theo.
- 15 phút ôn danh từ, luôn kèm mạo từ và số nhiều: der Löffel, die Löffel.
- 5 câu viết về ngày hôm đó.
Không mua sách mới trong hai tuần này. Bộ sách mới cho cảm giác đang tiến lên, nhưng thực chất bạn sẽ học lại những gì đã có bằng một cách trình bày khác, tốn thêm thời gian làm quen.
Tuần 3–4: lấp đúng chỗ hổng
Quay lại kết quả chẩn đoán. Chọn tối đa hai điểm yếu lớn nhất và chỉ tập trung vào chúng. Ví dụ, nếu trật tự từ là vấn đề:
- Mỗi ngày viết năm câu với weil, dass, wenn, obwohl.
- Mỗi ngày viết năm câu với động từ tách rời ở thì hiện tại và Perfekt: Ich stehe um sechs auf. Ich bin um sechs aufgestanden.
Nếu từ vựng chủ động là vấn đề: đọc một đoạn ngắn, gập sách, nói lại nội dung bằng lời mình trong một phút. Ghi âm, nghe lại, tra những từ bị kẹt.
Tuần 5–6: đưa ra ngoài
- Tìm một người luyện nói, dù chỉ 30 phút mỗi tuần.
- Làm một đề mẫu ở trình độ bạn đã dừng, có bấm giờ.
- Cuối tuần 6, làm lại đúng bốn bài chẩn đoán buổi đầu. So sánh con số.
Sau sáu tuần, nhiều người quay lại được gần trình độ đã dừng, đủ để đi tiếp lên bậc sau một cách vững vàng thay vì đi tiếp trên nền rỗng.
Những cái bẫy của người học lại
- Ngày đầu học ba tiếng: hưng phấn đầu tiên khiến nhiều người học quá sức rồi bỏ ở tuần hai. Ba mươi phút đều đặn thắng ba tiếng một lần.
- Đo bằng khả năng đọc: thấy đọc vẫn hiểu là tưởng mình còn nguyên. Kỹ năng nói và viết mới là thứ rơi.
- Cài năm ứng dụng: mỗi ứng dụng một hệ thống điểm, một lộ trình riêng, bạn sẽ dành thời gian quản lý ứng dụng thay vì học.
- Tự trách vì đã quên: quên là bình thường. Điều đáng quan tâm là học lại nhanh, và điều đó gần như luôn xảy ra.
Dùng công cụ cho đúng việc
Phần ôn tập trên Ngôn Ngữ Đức hợp với tuần 1–2: cho danh từ có mạo từ vào, hệ thống sẽ đưa lại đúng những từ bạn sắp quên. Khi đã xác định được chỗ hổng ở tuần 3–4, các bài học theo chủ điểm giúp bạn ôn trúng phần đó mà không phải đi lại từ đầu.
Thứ không cần làm: không cần học lại toàn bộ từ vựng A1. Kiểm tra trước, chỉ học lại cái đã rơi.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ tiếng Đức ba năm có phải học lại từ đầu không?
Thường là không. Kỹ năng đọc và nhận biết ngữ pháp còn khá nhiều. Hãy tự kiểm tra trước để biết phần nào rơi, rồi học lại đúng phần đó.
Học lại tiếng Đức nên dùng sách cũ hay mua sách mới?
Hai tuần đầu nên dùng sách và file nghe cũ, vì chất liệu quen giúp nhớ lại nhanh hơn. Sau đó mới cân nhắc tài liệu mới cho trình độ tiếp theo.
Vì sao đọc tiếng Đức vẫn hiểu mà nói lại không được?
Từ vựng chủ động rơi nhanh hơn từ vựng thụ động. Bạn nhận ra từ khi gặp nhưng không tự gọi ra được khi cần nói.
Mỗi ngày nên học lại bao lâu?
Ba mươi đến bốn mươi lăm phút, năm ngày một tuần là đủ cho kế hoạch sáu tuần. Đều đặn quan trọng hơn thời lượng mỗi buổi.
Phần nào của tiếng Đức hay quên nhất?
Giống danh từ, dạng số nhiều, đuôi tính từ và vị trí động từ trong mệnh đề phụ. Đó là những chỗ nên kiểm tra đầu tiên khi quay lại.
